Cơ sở của việc lựa chọn phương pháp Giảng dạy phù hợp

     Tóm tắt: Bài báo đề cập trên quan điểm cá nhân tác giả các tiêu chí để xác định thế nào là "phương pháp giảng dạy phù hợp". Trên cơ sở đó, tác giả đã đi sâu phân tích các cơ sở để dựa trên đó người dạy có thể lựa chọn và xác định các "phương pháp giảng dạy phù hợp" nhằm nâng cao hiệu quả dạy học.

     Trong những năm gần đây, nền giáo dục nước ta đang chuyển mình mạnh mẽ trong xu thế đổi mới để theo kịp các nền giáo dục tiên tiến trên thế giới. Đổi mới nền giáo dục đã trở thành yêu cầu cấp thiết hơn bao giờ hết bởi những xu thế phát triển của thời đại khi mà một quốc gia không thể phát triển nếu dân trí không được nâng cao và dân trí không thể được nâng cao nếu không có nền giáo dục tiên tiến.

     Đổi mới nền giáo dục có rất nhiều nội dung: Từ đổi mới triết lý giáo dục; nội dung giáo dục; phương thức quản lý nền giáo dục cho đến đổi mới con người và cơ sở vật chất phục vụ giáo dục. Tuy nhiên, một trong những nội dung quan trọng nhất của đổi mới giáo dục là đổi mới phương pháp giảng dạy.

     Nhu cầu đổi mới phương pháp giảng dạy xuất hiện khi các phương pháp giảng dạy truyền thống mà chúng ta đã biết là "không đủ", "không hiệu quả" khi sử dụng để chuyển tải các kiến thức, môn học hiện đại đến người học hoặc tỏ ra "không có ưu thế" so với các phương pháp giảng dạy hiện đại khi mà lý luận dạy học thế giới phát triển rất mạnh mẽ trong những thập niên gần đây. Tuy nhiên, việc lựa chọn phương pháp giảng dạy phù hợp với kiến thức cần chuyển tải luôn là bài toán khó đối với mọi giáo viên; đã trở thành yếu tố có tính quyết định đối với thành công của người thầy trên bục giảng. Vậy, người thầy dựa trên cơ sở nào để lựa chọn và đánh giá độ phù hợp của phương pháp mình lựa chọn đối với kiến thức cần chuyển tải? Hiện nay, lý luận dạy học đã giới thiệu cho chúng ta nhiều phương châm dạy học cũng như nhiều phương pháp giảng dạy cả truyền thống lẫn hiện đại. Mặt trái của điều này là nó làm nhiều giáo viên trở nên hoang mang và lúng túng khi lựa chọn phương pháp giảng dạy giữa hàng loạt phương pháp được giới thiệu hoặc có tư tưởng "ôm đồm" quá nhiều phương pháp vào trong một bài học, và do đó, người học thấy rằng mình đang tham gia một "buổi trình diễn" các phương pháp giảng dạy hơn là một buổi học mà ở đó họ lĩnh hội kiến thức tốt hơn nhờ việc sử dụng các phương pháp giảng dạy phù hợp của giáo viên. Để có đáp án cho bài toán lựa chọn phương pháp giảng dạy phù hợp trước hết chúng ta cần xác định thế nào là "phương pháp giảng dạy phù hợp" vì lý luận dạy học đã chỉ ra rằng bất cứ phương pháp dạy học nào, cả truyền thống lẫn hiện đại, đều có ưu thế và hạn chế riêng, không có phương pháp tối ưu cho mọi hoàn cảnh và nội dung giảng dạy.

    Theo chúng tôi, phương pháp giảng dạy được coi là phù hợp khi nó đáp ứng được ít nhất các tiêu chí dưới đây:

+ Làm tích cực hóa người học: Phương pháp đó phải đảm bảo người học được huy động và tham gia tích cực vào quá trình tiếp thu và chiếm lĩnh các tri thức và kỹ năng.

+ Chuyển tải được những tri thức cần thiết của nội dung học tập đến người học: Phương pháp đó phải đảm bảo chuyển tải được các khái niệm, nội dung, kỹ năng cơ bản đến người học và tạo ra sự tiếp thu thuận lợi ở người học.

+ Tính khả thi: Một phương pháp giảng dạy không thể coi là phù hợp nếu nó đòi hỏi các điều kiện thực hiện quá cao so với cơ sở vật chất hiện có của cơ sở giảng dạy và không có khả năng triển khai đồng bộ trên diện rộng.

Trên cơ sở ba tiêu chí để đánh giá độ "phù hợp" kể trên, chúng tôi đề xuất các cơ sở để lựa chọn được phương pháp giảng dạy phù hợp như sau:

     Thứ nhất, việc lựa chọn phương pháp giảng dạy cần dựa trên việc tìm hiểu kỹ đối tượng tham gia học tập. Việc tìm hiểu cần bắt đầu với tính đồng nhất của đối tượng học tập. Đối tượng tham gia học tập thường khá đồng nhất ở các lớp học chính quy nhưng lại rất đa dạng ở các lớp học không chính quy từ độ tuổi, kiến thức nền, khả năng tiếp thu, nhu cầu, mục đích học tập cho đến độ tập trung, khả năng ghi nhớ và vận dụng kiến thức, kỹ năng mới, thời gian, khả năng tài chính phục vụ học tập... Ở những lớp học mà tính đồng nhất thấp, việc tìm ra phương pháp giảng dạy thỏa mãn nhu cầu mọi đối tượng là rất khó khăn. Thông thường giáo viên sẽ lựa chọn phương pháp thỏa mãn được phần lớn đối tượng tham gia khóa học đó. Tiếp theo, việc tìm hiểu cần phải chú ý đến vần đề trọng tâm nhất ở đối tượng học tập là: Những người học mong muốn nhận được gì từ khóa học/môn học này? Đây chính là động cơ học tập, yếu tố chi phối thái độ và tính tích cực của người học trong quá trình học. Người học sẽ phản ứng tích cực với phương pháp giảng dạy giúp cung cấp cho họ cái họ mong muốn ở khóa học/môn học đó và phản ứng tiêu cực với các phương pháp không giúp đáp ứng đòi hỏi này. Nếu là một khóa học tập huấn hay một môn học chuyên ngành, cái người học cần thường là kỹ năng nghề nghiệp hoặc kiến thức, kỹ năng mới phục vụ thiết thực cho công việc. Trong khi với các khóa học có cấp bằng/chứng chỉ để hành nghề thì nhu cầu đạt kết quả học tập tốt nhằm đạt được bằng cấp vào cuối khóa học là nhu cầu không thể bỏ qua. Lúc này người học thường quan tâm đến các khối kiến thức trọng tâm và ủng hộ các phương pháp giảng dạy giúp họ chiếm lĩnh được các kiến thức trọng tâm đó và hoàn thành tốt các bài thi, kiểm tra nhằm đạt được bằng cấp/ chứng chỉ.

     Thứ hai, lựa chọn phương pháp giảng dạy cần bám sát mục tiêu đào tạo đã xác định cho người học. Mục tiêu đào tạo thường được cụ thể hóa thành "chuẩn đầu ra" của các cơ sở giáo dục và tương ứng với các chương trình đào tạo đã được cơ sở giáo dục thiết kế. Chuẩn đầu ra là những gì mà những người thiết kế chương trình giáo dục kỳ vọng người học đạt được khi hoàn thành chương trình học tập đã được thiết kế. Chuẩn đầu ra này cần được cụ thể hóa thành những gì mà giáo viên kỳ vọng người học đạt được khi kết thúc mỗi học phần thuộc chương trình đào tạo. Do đó, nếu phương pháp giảng dạy không giúp người học đạt được những kỳ vọng này hay nói cách khác là không đạt chuẩn đầu ra thì không thể coi đó là phương pháp giảng dạy phù hợp. Ví dụ, mục tiêu của khóa học là tạo ra kỹ năng làm việc nhóm (team work) ở người học thì các phương pháp giảng dạy như dạy học theo dự án, phương pháp dạy học theo nhóm... cần được ưu tiên áp dụng.

      Thứ ba, lựa chọn phương pháp giảng dạy cần căn cứ vào nội dung kiến thức cần truyền tải đến người học và các đặc điểm đặc thù của môn học. Các loại kiến thức khác nhau luôn cần các phương pháp khác nhau để truyền tải mới có hiệu quả. Điều này thể hiện tính ưu và nhược riêng của mỗi phương pháp giảng dạy. Phương pháp thuyết trình tỏ ra rất có ưu thế khi giảng dạy các môn khoa học lý luận đòi hỏi người học cần làm việc nhiều với các khái niệm, định nghĩa. Trong khi phương pháp giảng dạy với thí nghiệm minh họa tỏ ra rất có hiệu quả với các môn học đòi hỏi hình ảnh trực quan về các vấn đề cần truyền tải đến người học.

     Thứ tư, lựa chọn phương pháp giảng dạy cần tránh hai xu hướng: lãng phí cơ sở vật chất hiện có của cơ sở giáo dục và thoát ly khỏi điều kiện cơ sở vật chất hiện có của cơ sở giáo dục. Lãng phí cơ sở vật chất hiện có của cơ sở giáo dục là giáo viên do hạn chế về năng lực hoặc lười biếng đã không lựa chọn và áp dụng các phương pháp giảng dạy tận dụng được cơ sở vật chất hiện có của nhà trường như thư viện, phòng thí nghiệm, phòng nghe nhìn, phòng học chuyên dùng, bãi tập, mô hình...gây ra sự lãng phí cơ sở vật chất đã trang bị. Sự tích cực của người học có một phần lớn xuất phát từ yêu cầu của giáo viên đối với môn học và người học. Người học sẽ không bao giờ lên thư viện hoặc Internet để tra cứu các thông tin cần thiết nếu các yêu cầu học tập do giáo viên đặt ra có thể hoàn thành một cách nhẹ nhàng bằng kiến thức có sẵn trong giáo trình. Cũng có những giáo viên do bị sự hấp dẫn quá đà của các phương pháp giảng dạy cần sự hỗ trợ của các thiết bị kỹ thuật cao đã lựa chọn các phương pháp giảng dạy đòi hỏi sự trang bị vật chất quá lớn, vượt hẳn năng lực của cơ sở giáo dục mà hiệu quả giảng dạy không ưu trội so với các phương pháp khác tiết kiệm hơn đã biến các buổi học thành các buổi trình diễn các phương tiện kỹ thuật hơn là giảng dạy đúng nghĩa. Xu hướng lạm dụng giáo án điện tử gần đây trong đội ngũ giáo viên trẻ cũng là một khía cạnh biểu hiện của trào lưu này. Giáo án điện tử chỉ thực sự phát huy sự ưu trội với các môn học cần minh họa bằng nhiều hình vẽ, biểu đồ, mô hình hoặc dữ liệu đa phương tiện (multimedia). Còn việc lạm dụng giáo án điện tử cho các môn học lý luận hoàn toàn cho hiệu quả trái ngược và phản giáo dục. Chúng ta cũng cần phải thống nhất nhận thức rằng, bản thân việc ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy chưa phải là đổi mới phương pháp giảng dạy. Vấn đề mấu chốt của đổi mới phương pháp giảng dạy nằm ở chỗ phát huy tính tích cực ở người học, làm cho người học tham gia sâu hơn nữa, chủ động hơn nữa vào quá trình dạy học để đạt được các mục tiêu dạy học.

     Lựa chọn phương pháp giảng dạy cho phù hợp luôn là một bài toán khó với giáo viên, nhất là với các lớp học đông người và tính đồng nhất thấp. Do đó, trong quá trình lựa chọn phương pháp giảng dạy, giáo viên phải rất tỉnh táo và thận trọng, xem xét kết hợp sự ưu trội của các phương pháp khác nhau bởi vì vấn đề có tính nguyên tắc là không có phương pháp dạy học nào hiệu quả với mọi đối tượng, nội dung và hoàn cảnh giảng dạy.

(Bài viết đã được đăng trên Tạp chí Giáo dục của Bộ Giáo dục và Đào tạo, số 290, kỳ 2, tháng 7/2012.)

Phần phục vụ tìm kiếm bằng Tiếng Anh:

Title: THE BASES OF SUITABLE TEACHING METHOD SELECTION

Summary: Teaching method innovation is one of the most important elements of educational innovation. This article helps identify the concept "suitable teaching method" and give teachers some guides to choose the suitable teaching methods.

TS Trần Quốc Khánh

tcsnd5.edu.vn
Ảnh tuyển chọn